Тоғыз тасты тану

Бауыржан кітапхананың ең түкпіріндегі үстелді әуелден ұнатып алған еді. Терезеден түсетін күзгі сәуле кітап беттеріне қонып, оқуға ерекше рух беретін. Ол осында отырып, тоғызқұмалақтың тарихын зерттей бастаған кезде, алдымен қарапайым қызығушылық болатын: үйірмеге жаңадан келген студент ретінде ойынның ережесін жақсырақ түсіну ғана қажет еді. Бірақ бірте-бірте қызығушылық тереңдей берді, кітаптар көбейді, конспект парақтары қалыңдады. Тоғызқұмалақ – сонау көне заманнан келе жатқан ойын. Ғалымдардың пікірінше, оның тарихы кемінде мың жылға, тіпті одан да әріге – ежелгі түркі дәуіріне дейін созылады. Қазақ даласында ертеден бері малшылар, жорықтан қайтқан жауынгерлер, ақсақалдар осы ойынды ойнаған. Тастарды жерге шұңқыр қазып ойнайтын болған – тақтай да керек емес, тас та кез келген жерден табылады. Бауыржан осыны оқығанда, далада шұңқыр қазып отырған көшпенділерді елестетіп, еріксіз жымиып қойды. Ойынның атауы да қызық. «Тоғыз» – тоғыз сан, «құмалақ» – тас немесе кәдімгі қойдың құмалағы. Тоғыз саны түркі мәдениетінде ерекше орын алады: тоғыз ай, тоғыз жол. Тақтада тоғыз-тоғыздан он сегіз ұя болады, оларда жүз сексен екі тас бөлініп жатады. Мұның өзі – математикалық тепе-теңдік пен логиканың тамаша үлгісі. Бауыржан бұл сандарды дәптеріне жазып алып, сызбасын салды: екі қатар, әр қатарда тоғыз шұңқыр, ортада «қазан» деп аталатын арнайы ұя. Ол сонымен қатар тоғызқұмалақтың басқа елдерде де ұқсас түрлері барын білді. Африкада «манкала» – тас немесе тұқымды шұңқырларға салып ойнайтын ойындардың жалпы атауы. Алайда тоғызқұмалақтың ерекшелігі – оның тоғыздық жүйесі мен «тұздық» деп аталатын стратегиялық амалы. Тұздық алу тек қарсыластың “отауында” (құмалақтар салынатын шұңқырлардың бірі) құмалақ саны екіге жеткеннен кейін мүмкін болады. Мұндай ереже манкала тобындағы басқа ойындарда кездеспейді, ол тоғызқұмалақты бірегей етеді. Бауыржан кітапты жауып, орындығына шалқая сүйенді. Үйірмеге алғаш келгенде бірде-бір ойын жеңе алмай, ұялып та кеткен еді. Бірақ қазір ол басқа көзбен қарайды – тоғызқұмалақ тек жеңіс пен жеңіліс емес, бүтін бір мәдениеттің айнасы. Ертеңгі үйірме сабағында осы білгендерін басқаларға айтқысы келіп, тағатсызданды.