Сәуір мен көкек

Сәуір – қазақ халқының дәстүрлі күнтізбесіндегі төртінші ай. Бұл атаудың шығу тегі туралы бірнеше пікір бар. Біріншісі – «сәуір» сөзі араб тіліндегі «саур» сөзінен алынған деген тұжырым. «Саур» арабша «бұқа» дегенді білдіреді. Бұл сөз зодиак белгісімен, яғни Торпақ (Бұқа) шоқжұлдызымен тікелей байланысты. Көне мұсылман астрономиясында күн сәуір айында дәл осы шоқжұлдыз аймағынан өтеді деп есептелген. Араб күнтізбесі Ұлы Жібек жолы арқылы түркі халықтарына тараған, сондықтан бұл атау қазақ тіліне де еніп, бейімделген. Бір қызығы, араб тілінде дәл осы сәуір айының екі түрлі атауы бар. Бірі әлемнің көптеген тіліне тарап кеткен “абриль” атауы, ал екіншісі – көне семиттік «нисан» сөзі. Екінші пікір бойынша, «сәуір» сөзі «сәуле» тұлғасымен туыстас. Сәуір – күн сәулесі қайта жанданатын, жер бетіне жылулық төгілетін кез. Бұл нұсқа халық этимологиясына жатады, ғылыми тұрғыдан толық дәлелденбеген. Осыдан ондаған жыл бұрын осы сәуір айын қазақтар “көкек” деп атаған. «Көкек» сөзі – көкілдірік құстан, яғни көкектен (кукушка) алынған. Бұл құс дәл осы мезгілде – мамыр айында – дауысын шығарып, орман мен далада сайрай бастайды. Көне түркі халықтары табиғат құбылыстарына, құстардың мінез-құлқына қарап уақытты белгілеген. Көкек құсының сайрауы – жаздың жақындағанының ең сенімді белгісі болған. Бұл атау түркі тілдеріне ортақ. Мысалы, түрік тілінде де бұрын бесінші айды «kukulay» деп атаған кездер болған. Қырғыз тілінде де «күкүк» сөзі кездеседі. Демек, көкек – жалпытүркілік мұра. Көкек айында дала гүлге оранады, қымыз маусымы басталады, қазақ ауылдарында той-думан көбейеді. Халық «Көкек келсе – көк шығар» деп, бұл айды берекенің, молшылықтың бастамасы деп санаған.